Thay Lời Phi Lộ   |   Tiểu Sử   |   Tác Phẩm   |   Tiếng Đàn   |   Giọng Hát   |   Bài Viết   |   Trang Chính  |  

 
 

 

Nhạc nền :
Etude En E Majeur (Tristesse) do dàn nhạc của Áo - Hans Hagel - tŕnh bày


 

 

Ta tiếp tục với lọat bài quanh hai bản "Etude" và "Nocturne" của Chopin. Kỳ này ta bàn riêng về bài "Etude" trước.

Xung quanh bản "Etude Mi majeur của Chopin"

L'OMBRE S'ENFUIT,
(TRISTESSE)

(Lời hát tiếng Pháp)

L'ombre s'enfuit,
Adieu beau rêve
Ou les baisers
S'offraient comme des fleurs
La nuit fut brève
Hélas, pourquoi si tôt fermer nos coeurs
à l'appel du bonheur

L'ombre s'enfuit
Ma lèvre hésite
à murmurer
Après de doux aveux
Des mots d'adieu
Le soleil parant trop vite
Faut-il donc que l'on se quitte
Que m'importe ` moi
Labeur du temps
Je voudrais tant
Retarder l'aurore
Et t'aimer encore
 

L'ombre s'enfuit
Tout n'est que songe
Et tu n'es plus
Malgré tous nos désirs
Qu'un souvenir
Si l'amour n'est que mensonge
Au parfum triste
Qui le ronge
Síl est vrai qu'à moi
Ta lèvre ment
Saches pourtant
Que toujours quand même

Cher amour, je t'aime
Iperdument
Iperdument

Bóng tối qua mau
(
Dịch nghĩa: Thanh Trang)

Bóng tối qua mau
C̣n đâu mộng đẹp
Khi những nụ hôn
Trao nhau như những nụ hoa
Ôi đêm chóng qua

Trời hỡi, sao ta vội khép ḷng ḿnh
trứơc tiếng gọi của hạnh phúc ?
Bóng tối qua nhanh
Môi anh ngần ngại
Chưa dám thủ thỉ
Sau những lời hẹn ước
Để nói câu tạ từ

Ánh dương đang lên  vội quá
ta có v́ thế phải chia tay nhau chăng ?
Anh nào kể ǵ
Đến bước thời gian
Anh chỉ ước sao
Níu kéo đuợc b́nh minh
Và tiếp tục yêu em

Bóng tối qua mau
Tất cả chỉ như cơn mộng
Và em, cho dù ta có khao khát nhau bao nhiêu,
Cuối cùng vẫn ch́ c̣n là một kỷ niệm.
nếu t́nh yêu chỉ là một điều gian dối
đối với hương vị u sầu
cho nó chết dần chết ṃn
Nếu đúng là với anh
môi em thốt nên lời gian dối
th́ em cũng nên biết
là cho dù có như vậy th́ măi măi
em yêu dấu, anh vẫn yêu em

không bờ không bến
không bờ không bến

Người nghe nhạc không thích những chuyện rắc rối th́ nghe xong rất có thể lẩm bẩm: "Rơ là vẽ chuyện ! "Etude" với chẳng "Nocturne" ! Âm thanh tạo nên cảm xúc, khi vui khi buồn, "tiếng khoan như gió thoảng ng̣ai, tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa" ! (Mượn Cụ Nguyễn Du hai câu ! ) Phỏng có ai đấy làm ra bản nhạc ban đầu đặt tựa là "Đêm trăng trong vườn", rồi sau đó đổi ư đặt lại tựa là "Trong vườn đêm trăng" mà nhạc không thay đổi một nốt th́ nào đă chết ai ? Ông Chopin ông ấy có đổi tựa bài "Etude cung Mi trưởng" thành "Nocturne cung Mi giáng trường" hoặc ngược lại th́ giá trị của hai bản đó cũng đâu có ǵ thay đổi? " 

Kể ra th́ trong chừng mực nào đấy cách nh́n như vậy cũng có cái lẽ của nó, tuy cũng phải nói ngay tức th́ là cái "lẽ" ǵ th́ rồi ra cũng có .. chứng mực của nó ! Chẳng hạn: Có muốn "tự do thoải mái" lắm th́ ta cũng không thể sọan những lời lẽ vui vẻ sinh động như trong bài "Hè về" của Hùng Lân mà đưa vào nét nhạc "Con thuyền không bến" của Đặng Thế Phong", hoặc ngược lại ! Điểu đó th́ rơ rồi !

Ông Chopin ông ấy không viết chỉ một bản "Etude" mà ông ấy viết đến 24 bản,  với cung bậc hầu hết là khác nhau ! Như vậy tức cũng phải có lư do !

Trong lọat bài vừa qua ta đă biết rằng xưa kia khi ở Vienna có mấy tháng trong đời và ở Paris cho đến khi chết v́ bệnh lao vào năm 39 tuổi th́, với ngần ấy danh thủ dương cầm lẫy lừng của Âu Châu thời đó, Chopin vẫn đuợc coi như "Dương Cầm Vương" ! Tạm dùng mấy chữ như thế cho nghe ra có hơi hướng "vương giả"  ! Vậy th́: "Không có thầy, đố mày làm nên !", tục ngữ ta nói thế ! Ở Paris, nghề chính của Chopin để kiếm ra tiền là đi dạy đàn ! Vậy chứ c̣n trước khi đi làm thầy thiên hạ, trước khi đuợc tất cả các bậc anh kiệt Âu Châu thời đó coi Chopin như bậc Thầy với cái đàn đuơng cầm th́ ông ấy đă từng thọ giáo ai ? Người đọc sẽ tṛn xoe mắt khi lật các trang sách kể về thân thế của Chopin và đọc những ḍng mà ta cứ tưởng là ḿnh đọc nhầm : Ông ấy tự học, tự "luyện công" lấy là chính ! Sáu tuổi bắt đầu được bố mẹ cho đi học đàn dương cầm . Sách vở nói rằng ngay ở cả xứ Ba-lan thời ấy c̣n chả có đuợc nhà danh thủ về đương cầm nào đuợc coi là sáng giá so với Đức, Áo, Ư, Pháp.. chứ đừng nói ǵ là ở nơi cậu bé Chopin đang lớn lên ! Do đó mà ông thầy dạy piano cho cậu bé Chopin sáu tuổi, Wojciech Zywny, là một ông chuyên xử dụng .. vĩ cầm !  Dạy đâu đuợc một thời gian, ông thầy thấy cậu học tṛ bé tí càng ngày càng có trịệu chứng vượt lên trên tài năng của chính ḿnh nên,  sách nói rơ như thế: ông để cho "con chim non nó muốn bay nhảy kiểu nào là tùy thích " ! Tiếp thu đuợc những kỹ thuật sơ đẳng và căn bản nơi cây đàn piano rồi, Chopin tự t́m ṭi học hỏi lấy ! Sau này khi vào trường nhạc để học với thầy Josef Elsner th́ đấy là học về nhạc lư, về sáng tác chứ không phải là học piano !

Từ đó mới có cái vụ "Etude" ! Đấy là một danh từ trong tiếng Pháp. Cái nghĩa của nó rất rơ ràng: "nghiên cứu", "t́m ṭi", "học hỏi" ! Chàng trai Chopin muốn t́m hiểu coi xem với mười ngón tay, 88 phím đàn, và trăm ngàn vạn các kết hợp giai điệu mà người đời có thể nghĩ ra đuợc th́ kỹ thuật xử dụng ngón đàn có thể biến thiên đến cỡ như thế nào trong quá tŕnh sáng tạo nhằm triệt để khai thác, tận dụng các phím nơi cây đàn piano ! Năm 19 tuổi, Chopin tâm sự với một người bạn: "Tôi đă viết đuợc một bài tập có giá trị về mặt kỹ thuật theo cái kiểu đặc biệt của tôi " ! Chopin sáng tác một lọat 24 bản "Etude" như đă nêu ở trên (có sách ghi là 27) !

Chàng nhạc sĩ trẻ làm xong th́ các "bô lăo" trong ngành dương cầm bèn có lời phê phán ! Các vị ấy cho rằng đấy cũng lại là một tṛ "sáng tạo", chế biến tùy tiện, vô kỷ luật của tuổi thanh niên !

Cụ thể th́ có nhà phê b́nh người Đức như ông Ludwig Rellstab đă viết như sau, khi khuyên nhủ đám người thời ấy đang tập tành piano:" Những ai có ngón tay cong queo vặn vẹo th́ khi đàn xong mấy bản "nghiên cứu" ("Etudes") ấy sẽ có thể chữa lành mớ ngón tay tật nguyền của ḿnh; c̣n những ai có ngón tay lành lặn th́ chớ có nên đàn mấy bản đó, hay ít ra nếu muốn đàn th́ phải có sẵn bác sĩ chuyên về phẫu thuật đứng bên cạnh để kịp thời giúp đỡ, can thiệp " ! 

Riêng hậu thế th́ phán xử ra sao ? Chả cần phải đợi cho đến ngày Chopin chết đi th́ giới dương cầm của Âu Châu, và ngày nay là cả thế giới, cũng đều đi đến kết luận: Học viên học đàn piano mà đàn cho nhuyễn 24 bản "Etudes" của Chopin th́ cái ǵ trên đời này cũng đàn đuợc !

Về mặt lư thuyết, về mặt phân tích, ta đă có thể h́nh dung những động cơ dẫn đến cái tuyệt tác như nơi bài "Etude cung Mi trưởng" (Cứ tạm gọi "Tristesse" cho nó tiện) của Chopin. Ấy là cái thời chàng nhạc sĩ của chúng ta vẫn c̣n quanh quẩn trên đất Ba-lan và sắp sửa trải qua biến cố lưu vong sau khi quân của Nga Ḥang tiến vào Ba-lan. Người đời sau vẫn phong cho Chopin cái danh hiệu là "Nhà Thơ với cây đàn dương cầm". Trong lúc "nghiên cứu" ( "étudier" trong tiếng Pháp ) với cây đàn th́ tất nhiên cái tài hoa, khả năng tạo giai điệu đẹp đẽ của người thiên tài lúc nào cũng chập chờn ẩn hiện đâu đó trên phím đàn. Cái buồn xa xôi,  vời vợi, man mác nơi bản "Etude cung Mi  trưởng" không chắc đă có bóng dáng của cô nàng Konsctanja (xin xem bài trước) trong đó ! Người ta đang lo tập trung "nghiên cứu" kia mà ! Bởi thế vừa rút tỉa các kinh nghiệm về mặt kỹ thật nơi công tŕnh nghiên cứu vừa xử dụng chúng để thi thố bao nhiêu cái tinh hoa về mặt giai điệu nơi các thể lọai khác của tác giả như "Valses", "Impromptus", "Concertos", "Mazurkas", "Polonaises", "Sonates", và tất nhiên là có những bản "Nocturnes" rất là.. Thơ!

Nhưng tại sao bản "Etude cung Mi  trưởng" lại khác hẳn những bản "Etudes" khác trong mớ 24 bài đó? Chỉ có đoạn giữa của toàn bài (không phải cái bài bấy nay có lời Tây hay lời Việt đâu) là mới có vẻ "nghiên cứu", c̣n bao nhiêu nét giai điệu ở đoạn đầu và đoạn cuối th́ đều chỉ là một chuỗi giai điệu thuần túy, mượt mà, đẹp đẽ nhưng giản dị, chả có ǵ phức tạp, gút mắt?

Nghe giai điệu của bài "Tristesse" th́ từ xưa đến giờ tôi vẫn cứ có cái ấn tượng mạnh mẽ là Chopin nhà "nghiên cứu" các ngón đương cầm, khi đến bản "Nghiên Cứu cung Mi giáng trưởng" th́ tạm sao lăng, nghỉ giải lao, để cho Nhà Thơ Chopin vào thay !

Không phải ngẫu nhiên mà khi ra tiệm bán CD nhạc, nh́n ngang ngó ngửa ở quầy "Classic" có tên Chopin th́ ta thường thấy phần lớn là các bài "Concertos", "Valses", "Mazurkas","Polonaises", "Impromptus",và tất nhiên là đám "Nocturnes" (chơi thường là trọn bộ hoặc ít nhất cũng cả chục bài). Riêng trong thể loại "Etude", bản cung Mi bemol trưởng không cần cái chữ mở ngoặc là "Tristesse" th́ đám người sành điệu đều biết nó là bài.. "Tristesse" !

Bản "Nocturne cung Mi-giáng Trưởng" của Chopin

Chopin viết trên 20 bản "Nocturne". Có sách ghi 21, có sách ghi thêm vài bài nữa, nhưng tôi ít để tâm đến, bởi ǵ th́ ǵ riêng tôi cũng chỉ thích có mỗi 2 bản: một bản đang đề cập đến ở đây và bản "Nocturne cung Re-giáng Trưởng, tức là bài sồ 2 trong Tập 27 (opus) của ông. Bài cung Mi-giáng Trưởng th́ tôi thích trọn vẹn, từ đầu đến đuôi; c̣n bài kia th́ tôi rất thích cái câu mở đầu, nghe rất là "dạ khúc", rất là "Thơ", nhưng rồi sau đó tác giả biến tấu ḷng ṿng, tôi nghe không khoái !

Tự cái tựa của bản nhạc cũng cho thấy là nó thuộc thể loại "Dạ Khúc". Tới thời của Chopin th́ nó đă xuất hiện ở Âu Châu rồi. Mấy tay nhạc sĩ Ư thời trước đấy sinh sống ở Paris th́ cũng đă triển khai cái thể loại ấy theo hướng "T́nh Khúc",  không xa ǵ với thể loại "Serenade" tức là cái kiểu nhạc êm ái, trữ t́nh được minh họa qua h́nh ảnh các chàng lăng tử chiều chiều trăng lên vác đàn đến dưới bao lơn các nàng thục nữ để mà hát ḥ lấy điểm ! Ở bên Đức, cùng thời, th́ người ta soạn những nhạc khúc theo thể loại đó ba hồi th́ dùng cái nhăn hiệu là "Notturno", ba hồi th́ gọi là "Serenade", chẳng cứ ! Sách vở lịch sử âm nhạc ghi rằng bản "Nocturne" đầu tiên là do một nhạc sĩ người Ái Nhĩ Lan tên là John Field (1782-1837) soạn ra ! Nếu có ai ṭ ṃ lục lọi mấy bản "Nocturne" của mấy nhóm vừa kể ( trừ bài "Notturno" của Borodine mà so với các bản của Chopin chi chưa biết mèo nào cắn miu nào !  ) rồi quay lại nghe mớ "Nocturnes" của Chopin th́ sẽ thấy ngay là nét nhạc của Chopin khác hẳn! Lả lướt,  trữ t́nh, sâu lắng và "Thơ" hơn nhiều ! Nhất là câu mở đầu của bài cung Re-giáng Trưởng nêu ở trên: nghe nên thơ không tả ! Mà cũng chỉ có mươi mười lăm nốt thôi chứ chả có phải là nhiều, ở cái đoạn đó!

Nhưng tựu trung th́ thể loại đó mang sắc thái lăng mạn, tự t́nh. Qua nét nhạc của Chopin th́ nghe cứ như là một cái ǵ xao đông đấy ( âm thanh th́ tất nhiên là "động") nhưng lại có căi "tĩnh" trong đó ! Mâu thuẫn chăng? Không ! Bằng chứng là ra ngoài cửa hiệu bán các CD nhạc ta vẫn thấy đầy rẫy các đĩa nhạc có nhăn hiệu là "Music for relaxation", "Nhạc để nghe mà tĩnh dưỡng" 

Ở phần nói về thể loại "Etude" th́ ta đă thấy là Chopin lo điều nghiên về kỹ thuật "chạy ngón" trên ngần ấy phím dương cầm ! Qua đến dạng "Nocturne" th́ người nhạc sĩ tài hoa của chúng ta kết hợp kỹ thuật với cảm hứng một cách thoải mái ! (Các danh thủ về Tây Ban Cầm như Tarrega rất khoái chuyển tải các giai điệu từ những bản "Nocturne" của Chopin qua cây đàn thùng của họ) ! Và điều đáng chú ư: Cho đến giờ phút này tôi chưa thấy bài "Nocturne" nào của Chopin có người đặt cho lời ca ! Đỡ quá !  Nhờ vậy mà khi nghe các bản nhạc này, ta tự do để cho trí tưởng tượng của ḿnh làm việc. Muốn cảm nhận thế nào th́ cứ việc thoải mái đến mức tối đa ! Nhưng có một điều chắc chắn, không có ngoại lệ: Không một bản "Nocturne" nào dẫn dắt ta đến cái ấn tượng tâm lư là "buồn" ! Hay ít ra th́ đối với riêng tôi là như vậy ! Nghe chúng th́ ấn tượng đến với tôi bao giờ cũng gói gọn trong mấy chữ: "lắng đọng", "thoải mái" !

Chopin qua Vienna, qua Pháp th́ tuy ai nấy đều hết lời ca ngợi ngón đàn của ông, thế nhưng các bậc danh thủ thời ấy cũng đều nói rằng tiếng đàn của ông "mềm" quá, "Yếu quá", "không đủ công xuất" !  Là bởi thời đó th́ không có cái màn "amplifier" ! Thính đường có to cách mấy th́ việc khuyếch đại âm thanh cũng chỉ có hai nguồn: một là kiến trúc của thính đường và hai là chính cái đàn piano. Các nhà danh thủ thời đó ở Âu Châu bởi thế vẫn có khuynh hướng cứ thế mà lấy gân lấy cốt gơ lấy gơ để lên phím đàn để bá tánh c̣n nghe được! Và Chopin đă có lần than phiền như vầy:

"Thiên hạ cứ rêu rao khắp nơi mọi chốn là tiếng đàn của tôi yếu ớt quá, hay nói đúng hơn là tinh tế quá nên không mấy hợp với lỗ tai của đám nghệ sĩ quen dộng ào ào lên piano của họ !"

Trong ngần ấy bản "Nocturne" của Chopin, nghe bản nào ta cũng có thể h́nh dung những ngón tay dài, mỏng manh của Chopin với ngón đàn "dịu dàng", "tinh tế" !